سید محمدعلی جمال‌زاده (۲۳ دی ۱۲۷۴ در اصفهان[۱][۲] - ۱۷ آبان ۱۳۷۶ در ژنو) نویسنده و مترجم معاصر ایرانی است. او را پدر داستان کوتاه زبان فارسی و آغازگر سبک واقع‌گرایی در ادبیات فارسی می‌دانند.

او نخستین مجموعهٔ داستان‌های کوتاه ایرانی را با عنوان یکی بود، یکی نبود در سال ۱۳۰۰ خورشیدی در برلین منتشر ساخت.


داستان‌های وی انتقادی (از وضع زمانه)، ساده، طنزآمیز، و آکنده از ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات عامیانه‌است.

وی در سال ۱۳۷۶ در ۱۰۲ سالگی در یک خانه سالمندان در ژنو، سوئیس درگذشت.

زندگی

دوران کودکی

جمال‌زاده در خانواده‌ای مذهبی در اصفهان به دنیا آمد. او فرزند سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی بود. واعظ اصفهانی در اصفهان زندگی می‌کرد، اما غالباً برای وعظ به شهرهای مختلف سفر می‌کرد. جمال‌زاده پس از ۱۰ سالگی پدر خود را در برخی از سفرها همراهی می‌کرد.وی به همراه خانواده در سال ۱۳۲۱ به تهران مهاجرت کرد.

جمال‌زاده حدود دوازده سال داشت که پدرش او را برای تحصیل به بیروت فرستاد. در دوران اقامت او در بیروت؛ اوضاع سیاسی ایران تغییر کرد، در آن زمان محمد علی شاه قاجار مجلس را به توپ بست و هر یک از آزادی‌خواهان با مشکلاتی مواجه شدند. پدر جمال‌زاده خود را به همدان رساند تا از آنجا به عتبات فرار کند، ولی در آن‌جا دستگیر شد و به بروجرد برده شد. امیر افخم، حاکم بروجرد دستور اعدام او را صادر کرد.[۳]

دوران جوانی

 

جمال‌زاده در ۲۰ سالگی

جمالزاده در بیروت با ابراهیم پور داود و مهدی ملکزاده فرزند ملک المتکلمین چندین سال همدوره بود. در سال ۱۹۱۰ تصمیم گرفت برای ادامه تحصیل به اروپا برود. سپس از راه مصر عازم فرانسه شد. در آنجا ممتازالسلطنه سفیر ایران به وی پیشنهاد کرد که برای تحصیل به لوزان سوئیس برود. سید محمدعلی تا سال ۱۹۱۱ در لوزان بود، پس از آن به شهر دیژون در فرانسه رفت و دیپلم حقوق خود را از دانشگاه آن شهر گرفت.

درگذشت

جمال‌زاده در زمستان ۱۳۷۶ پس از آن که از آپارتمانش در خیابان «رو دو فلوریسان» ژنو به یک خانه سالمندان منتقل شد درگذشت. بنا بر نوشتهٔ ثبت شده در کنسولگری ایران در سال ۱۳۷۰، پس از درگذشت او ۲۶ هزار برگ از نامه‌ها، دستنوشته‌ها و عکس‌های او در خانه‌اش به سازمان اسناد ملی تحویل داده شده‌است.[۴]

فعالیت‌ها

همزمان با جنگ جهانی کمیته‌ای به نام کمیته ملیون به رهبری سید حسن تقی زاده برای مبارزه با روسیه و انگلیس در برلن تشکیل شد. این کمیته سید جمال الدین را به همکاری دعوت نمود. سید جمال الدین در سال ۱۹۱۵ به برلن رفت و تا سال ۱۹۳۰ در آن جا اقامت داشت. پس از اقامت کوتاهی در برلن برای ماموریت از طرف کمیته ملیون به بغداد و کرمانشاه رفت و مدت شانزده ماه در آنجا اقامت داشت. در بازگشت به برلن مجله کاوه (۲۴ ژانویه ۱۹۱۶ اولین شماره آن به چاپ رسید) وی را به همکاری دعوت کرد و تا تعطیلی مجله(۳۰ مارس ۱۹۲۲) به همکاری خود با تقی زاده ادامه داد.

پس از تعطیلی مجله کاوه، سرپرستی محصلین ایرانی در سفارت ایران را به عهده گرفت. او به مدت هشت سال این مسئولیت را به عهده داشت، تا اینکه در سال ۱۹۳۱ به دفتر بین المللی کار وابسته به جامعه ملل پیوست. پس از بازنشستگی در سال ۱۹۵۶ از برلن به ژنو رفت و تا پایان عمر در آنجا اقامت داشت.

جمالزاده بیشتر عمر خود را در خارج از ایران سپری کرد. اما می‌توان گفت که که تمام تحقیقاتش در باره ایران و زبان فارسی و گسترده کردن دانش ایرانیان بود. علیرغم اینکه در رشته حقوق تحصیل کرد ولی در باره حقوق مطلبی ننوشت.[۵]

سبک نگارش

محمدعلی جمالزاده را همراه با صادق هدایت و بزرگ علوی سه بنیانگذار اصلی ادبیات داستانی معاصر فارسی می‌دانند. داستان کوتاه «فارسی شکر است» را که در کتاب یکی بود یکی نبود او چاپ شده‌است، عموماً به عنوان نخستین داستان کوتاه فارسی به شیوهٔ غربی می‌شمارند. این داستان پس از هزار سال از نثرنویسی فارسی نقطه عطفی برای آن به شمار می‌رفت. به علاوه، مقدمهٔ جمالزاده بر کتاب یکی بود یکی نبود سند ادبی مهم و در واقع بیانیه نثر معاصر فارسی است. در این مقدمه جمالزاده مواکداً بیان می‌کند که کاربرد ادبیات مدرن نخست بازتاب فرهنگ عامه و سپس انعکاس مسائل و واقعیتهای اجتماعی است.

کتاب‌شناسی

تاریخ و ادبیات

  • گنج شایان (چاپ برلین، ۱۳۳۵ ه.ق.)
  • تاریخ روابط روس با ایران (چاپ برلین، چاپ تهران ۱۳۷۲)
  • پندنامهٔ سعدی یا گلستان نیکبختی (۱۳۱۷)
  • قصه قصه‌ها (از روی قصص‌المعمای تنکابنی، ۱۳۲۱)
  • بانگ نای (داستان‌های مثنوی معنوی، ۱۳۳۷)
  • فرهنگ لغات عوامانه (۱۳۴۱)
  • طریقهٔ نویسندگی و داستان‌سرایی (۱۳۴۵)
  • سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی (۱۳۴۸)
  • اندک آشنایی با حافظ (۱۳۶۶)

داستان‌ها

سیاسی واجتماعی

  • آزادی وحیثیت انسانی (۱۳۳۸)
  • حاک وآدم (۱۳۴۰)
  • زمین، ارباب، دهقان (۱۳۴۱)
  • خلقیات ما ایرانیان (۱۳۴۵)
  • تصویر زن در فرهنگ ایران (۱۳۵۷)

ترجمه

  • قهوه خانه سورات یا جنگ هفتاد ودو ملت ( برناردن دو سن پیر) (۱۳۴۰ق)
  • ویلهلم تل( شیللر) (۱۳۳۴)
  • داستان بشر( هندریک وان لون) (۱۳۳۵)
  • دون کارلوس( مولیر) ()
  • خسیس( مولیر) ()
  • داستانهای برگزیده ()
  • دشمن ملت( ایبسن) ()
  • داستانهای هفت کشور( مجموعه) ()
  • بلای ترکمن در ایران قاجاریه(بلوک ویل) ()
  • قنبرعلی جوانمرد شیراز( آرتور کنت دوگوپینو) ()
  • سیر وسیاحت در ترکستان وایران( هانری موزر) ()
  • جنگ ترکمن( آرتورکنت دوگبینو) ()

سایر

  • کشکول جمالی()
  • صندوقچه اسرار()

 

فهرست آثار سید محمدعلى جمالزاده

 

 

 

جنگ کتاب
مقاله ها، گزارشها و نکته هایی درباره کتاب به انضمام کتابشناسی کتاب
نویسنده : سید فرید قاسمى
ناشر : خانه کتاب
چاپ اول ، 1382 شمسى ( گالینگور )


 

 

قنبر علی
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ اول ، 1382 شمسى ( گالینگور )
قیمت: 8.95$


 

 

فرهنگ لغات عامیانه
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ دوم ، 1382 شمسى ( گالینگور )


 

 

یاد جمالزاده
به کوشش : على دهباشى
ناشر : ثالث
چاپ اول ، 1377 شمسى ( گالینگور )


 

 

تاریخ روابط روس و ایران
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : موقوفات دکتر محمود افشار
چاپ اول ، 1372 شمسى ( شومیز )


 

 

گنج شایگان
اوضاع اقتصادی ایران
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : موقوفات دکتر محمود افشار
چاپ اول ، 1376 شمسى ( شومیز )


 

 

سر و ته یک کرباس
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ اول ، 1381 شمسى ( گالینگور )
قیمت: 7.74$


 

 

هفت کشور
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ اول ، 1380 شمسى ( گالینگور )
قیمت: 9.74$


 

 

قصه های کوتاه برای بچه های ریش دار
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ دوم ، 1382 شمسى ( گالینگور )
قیمت: 12.82$


 

 

کهنه و نو
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ اول ، 1380 شمسى ( گالینگور )
قیمت: 9.89$


 

 

آسمان و ریسمان
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ دوم ، 1381 شمسى ( گالینگور )


 

 

قلتشن دیوان
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ دوم ، 1382 شمسى ( گالینگور )


 

 

قصه ما به سر رسید
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ دوم ، 1381 شمسى ( گالینگور )


 

 

یکی بود یکی نبود
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ دوم ، 1381 شمسى ( گالینگور )


 

 

آشنایی با حافظ
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ دوم ، 1384 شمسى ( گالینگور )


 

 

تلخ و شیرین
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ دوم ، 1380 شمسى ( گالینگور )
قیمت: 5.52$


 

 

خاطرات سید محمد علی جمالزاده
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ دوم ، 1380 شمسى ( گالینگور )


 

 

قصه نویسی
نویسنده : سید محمدعلى جمالزاده
ناشر : سخن
چاپ دوم ، 1382 شمسى ( گالینگور )


 

 

برگزیده آثار سید محمد علی جمالزاده
مصحح : على دهباشى
ناشر : شهاب ثاقب-سخن
چاپ دوم ، 1382 شمسى ( گالینگور )
قیمت: 14.98$


 

 

 

منابع

  1. دکتر محمدابراهیم باستانی از روی تاریخ‌های مندرج در کتاب تاریخ بیداری ایرانیان سال ۱۳۰۹ ه.ق. را در مقاله‌ای که بر کتاب شهید راه آزادی (تهران ۱۳۵۷) نوشت بود بیان کرده‌است.
  2. جمال‌زاده در نامه‌اش به علی دهباشی در مه ۱۹۵۰ می‌نویسد:

«

سال تولدم را خواسته‌اید، دوستان آن را از جملهٔ اسرار مگو می‌دانند ولی حقیقت این است که بر خودم مجهول است. ولی یقین دارم تاریخ وفاتم روشن‌تر از تاریخ تولدم خواهد بود و شاید نتیجهٔ آشنایی من با قلم و قرطاس همین باشد.

 »

  1. او بعدها بر اساس قراین و تاریخ‌های نامه‌های خانوادگی خود سال ۱۳۰۹ ه.ق. را پذیرفته‌است.
  2. ایرج افشار، نامهٔ فرهنگستان، سال سوم شمارهٔ سوم، پاییز ۱۳۷۶
  3. مجله گنجینه اسناد، سال هفتم، زمستان ۱۳۷۶، شماره ۳ و ۴، صفحه۱۳۲ تا ۱۳۵
  4. یکی بود یکی نبود به کوشش علی دهباشی -تهران : سخن ۳۷۹ زندگی نامه محمد علی جمالزاده.نقل از نامه فرهنگستان، سال سوم، پاییز۱۳۷۶
  • محمدعلی جمال‌زاده. برگزیدهٔ آثار محمدعلی جمال‌زاده. به کوشش علی دهباشی. نوع یا شماره ویرایش. تهران: انتشارات شهاب ثاقب - انتشارات سخن، ۱۳۷۸، ۷-۹۶-۵۹۳۸-۹۶۴. ‏
  • کتاب ادبیات فارسی سال دوم متوسطه، چاپ هفتم، ۱۳۸۳، صفحه ۳۰، درس کباب غاز یا رساله در حکمت مطلقه از ماست که برماست
  • کتاب ادبیات فارسی (متون نظم و نثر) دورهٔ پیش دانشگاهی، رشتهٔ علوم انسانی، ۲۸۳/۳، چاپ چهارم، سال ۱۳۷۳، صفحهٔ ۶۹، درس سر و ته یه کرباس

 



تاريخ : ۱۳٩۱/٢/٢٧ | ٩:٢٦ ‎ب.ظ | نویسنده : عبدالرضاآریاپور | نظرات ()
  • وبلاگ شخصی | بن تن