تکواژ جمع در زبان فارسی

چکیده:

 ما در این مقاله،با بررسی بعضی از جملات در زبان فارسی و با استفاده از نظرات زبانشناسان،ابتدا وجود گروه‏شمار( number phrase )را در گروه‏ تعریف( DP )زبان فارسی ثابت کنیم و سپس نشان می‏دهیم که جایگاه‏ تکواژ جمع در زبان فارسی نیز مانند دیگر زبان‏ها،هستهء گروه‏شمار است.سپس‏ ضمن بررسی ویژگیهای تکواژ جمع در زبان فارسی،ثابت می‏کنیم که ظاهر نشدن اعداد بیش از یک با اسم‏های دارای تکواژ جمع در این زبان(برخلاف‏ زبانهای دیگر)به دلیل ویژگیهای خاص تکواژ جمع در زبان فارسی است.

 واژه‏های کلیدی:تکواژ جمع،شمار،گروه‏های نقشی،گروه تعریف.


مقدمه:

 جایگاه تکواژ جمع در بیشتر زبانهای گروه‏شمار( number phrase )است.این‏ گروه یکی از گروه‏های نقشی( functional groups )است که در زبانهای مختلف، نقش‏های متفاوتی را ایفا می‏کند.گروه‏های نقشی اولین‏بار توسط چامسکی‏ ( b 1986)معرفی شدند و پس از آن موضوع بررسی بسیاری از زبانشناسان بوده‏اند. ویژگیهای تکواژ جمع نیز در زبانهای مختلف،متفاوت است.ویژگیهای خاص‏ تکواژ جمع در زبان فارسی موجب بروز رفتارهای خاصی در گروه‏های اسمی همراه‏ با این تکواژ می‏شود.

 ما در این مقاله نشان می‏دهیم که جایگاه تکواژ در زبان فارسی نیز(مانند بیشتر زبانها)هستهء گروه‏شمار است.سپس باتوجه به ویژگیهای تکواژ جمع در زبان‏ فارسی و تأثیر آن بر گروه‏های اسمی که با این تکواژ همراه می‏شوند به توجیه بعضی‏ از رفتارهای خاص گروه‏های اسمی در این زبان می‏پردازیم.

گروه‏شمار:

 بعد از معرفی گروه‏های نقشی مربوط به گروه فعلی توسط چامسکی( b 1986)، ابنی(1987)با بررسی گروه‏های اسمی و ارائه‏ی شواهد نظری و تجربی فراوانی‏ ثابت می‏کند که گروه‏های اسمی،خود درون گروه نقشی دیگری به نام گروه تعریف‏ ( DP )قرار دارند که در هستهء آن عناصر تعریف(عناصری که موجب معرفه یا نکره‏ شدن اسم می‏شوند،مانند، the ،در زبان انگلیسی)جای می‏گیرند.به‏عبارت دیگر گروه تعریف فرافکنی بزرگتر و دربرارندهء گروه اسمی است.

 پس از مطرح شدن گروه تعریف،زبانشناسان با استفاده از ویژگیهای عناصری که‏ در آن،بعد یا قبل از اسم قرار می‏گیرند و نیز عناصری که اسم را به‏گونه‏ای تعریف‏ می‏کنند،فرافکن‏های نقشی مختلفی را در این گروه معرفی کردند.

 گروه‏شمار از گروه‏هایی است که در زبانهای مختلف،موضوع بحث و بررسی
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 79)


بسیاری از زبانشناسان بوده است.ازنظر چامسکی(1995)ویژگی شمار یک‏ ویژگی انتخابی است که یاقبل از وارد شدن به ساختها به اسم اضافه می‏شود یا از طریق تشکیل یک فرافکن نقشی جداگانه،وارد ساخت نحوی می‏شود.

 در سال‏های اخیر،تقریبا بیشتر زبانشناسان برای ویژگی‏شمار یک فرافکن‏ بیشینهء جداگانه درنظر گرفته‏اند زیرا شواهد نحوی و ساختواژی فراوانی برای وجود این مقوله در دست است و نیز گروه‏شمار در گروه تعریف(مانند گروه‏"زمان‏ دستوری‏"( tense )در عبارات)،نقش مهمی را در تفسیر و مجاز کردن گروه اسمی‏ ایفا می‏کند(برنشتین،2001).

 ریتر(1991)نشان می‏دهد که وجود یک فرافکن نقشی جداگانه در گروه‏ تعریف،رابطهء ساختاری پیچیدهء بعضی عناصر را در زبان عبری توجیه می‏کند. چینکوئه(1994)نیز هستهء فرافکن‏شمار را در برخی از زبانهای گروه رومیایی، جایگاه مناسبی برای بعضی از اسم‏ها که تنها قسمتی از آنها دستخوش حرکت‏ می‏شوند،می‏داند و فویوس پاناگیوتیدس(2002 و b 2000)وجود فرافکن‏شمار را در زبان یونانی برای توجیه جایگاه صفات اشاره( demonstratives )،ضروری‏ می‏داند.

 اکنون بعد از آشنایی با فرافکن‏شمار،به بررسی این گروه در زبان فارسی‏ می‏پردازیم.بدین‏ترتیب که پس از معرفی نظرات قمشی(2003 و 1996)در این‏ مورد نشان می‏دهیم که برخلاف نظر وی با قائل شدن به گروه‏شمار در گروه تعریف‏ زبان فارسی داده‏های این زبان بهتر توجیه می‏شوندو بنابراین ثابت می‏کنیم که‏ جایگاه تکواژجمع در زبان فارسی نیز گروه‏شمار است.سپس با استفاده از نظرات‏ سمیعیان(1983)و قمشی(2003)در مورد ویژگیهای تکواژ جمع در زبان فارسی‏ نشان می‏دهیم که ظاهر شدن اعداد بیش از یک با اسم‏های مفرد(به جای اسم‏ دارای نشانهء جمع)در این زبان به دلیل عدم حضور گروه‏شمار در این زبان نبوده، بلکه تنها مربوط به ویژگیهای خاص تکواژ جمع در این زبان است.
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 80)

تکواژ جمع و جایگاه آن در زبان فارسی:

 در زبان فارسی دو تکواژ جمع وجود دارد که عبارتند از:" -ha ،و، -an ،که اولی‏ کابرد بیشتری داشته و دومی عمدتا در فارسی نوشتاری مورداستفاده قرار می‏گیرد.لازار(1992)تکواژ، -an ،را مختص اسمهای مربوط به جاندارن می‏داند (مانند مردان،زنان و اسبان)،اما فارسی‏زبانان از این تکواژ برای جمع‏بستن بسیاری‏ از اسمهای مربوط به غیرجانداران نیز استفاده می‏کنند،مانند:درختان.بسیاری‏ از کلمات نیز که از زبان عربی به زبان فارسی وارد شده‏اند،براساس قوانین جمع‏ عربی،جمع بسته می‏شوند مانند:معلمین و حیوانات.البته این قوانین حتی، گاهی برای ساختن صورت جمع کلمات فارسی نیز بکار می‏روند.دراین مقاله،ما تنها به تکواژ جمع:، -ha ،اشاره می‏کنیم،اما تمامی تحلیل‏ها و مسائل مربوط به این‏ تکواژ در مورد تکواژ، -an ،و حتی تکواژهای جمع دخیل در فارسی نیز صدق‏ می‏کنند.

 قمشی(1996)با استفاده از معیار آوایی تکیه بر بودن تکواژ جمع درنظر گرفتن آن به‏عنوان یک تکواژ سطح کلمه(ازنطر ساختواژی)،این تکواژ را یک‏ تکواژ شتقاقی معرفی می‏کند.وی سپس با استفاده از این فریضه که تنها دستهء خاصی از تکواژهای صرفی در نحو قابلیت فرافکنی داشته می‏توانند گروه نقشی‏ جداگانه‏ای را تشکیل دهند،فرافکن جداگانه‏ای برای تکواژ جمع در زبان فارسی در نظر نمی‏گیرد و این تکواژ را مربوط به واژگان می‏داند.به‏عبارت دیگر ازنظر قمشی‏ (1996)اسم‏ها به صورت جمع و مفرد در واژگان وجود داشته و به همان شکل‏ وارد ساختهای نحوی می‏شوند.

 اکنون باتوجه به بعضی از جملات در زبان فارسی نشان می‏دهیم که با قائل‏ شدن به فرافکنی تکواژ جمع و درنظر گرفتن یک گروه جداگانه برای آن در زبان‏ فارسی به تحلیل بهتری برای بعضی از جملات در این زبان دست‏می‏یابیم.مثلا در جمله‏های زیر می‏بینیم که تکواژ جمع علاوه‏بر اسمها،گاهی با صفات توصیفی،
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 81)


تفضیلی و اشاره نیز همراه می‏شود:

 1-الف-سیب‏های قرمز را جدا کن.

 ب-قرمزها را جدا کند.

 2-الف-سیب‏های درشت‏تر را بردار.

 ب-دشت‏ترها را بردار.

 3-الف-این کتاب‏ها را خواندم.

 ب-این‏ها را خواندم.

 برای جملات الف،از مثال‏های بالا می‏بینیم که صفت‏ها با اسمی که تکواژ جمع‏ گرفته،همراه شده‏اند،اما در جملات ب،خود این عناصر با تکواژ جمع همراه‏ هستند.

 با پذیرفتن فرضیه قمشی(1996)مبنی بر وجود اسم‏ها به صورت جمع و مفرد در واژگان فارسی،یا باید صفات بالا را نیز به‏عنوان اسم درنظر بگیریم(زیرا تکواژ جمع مختص اسمها است)و یا قبول کنیم که صفت‏ها نیز در واژگان به صورت جمع‏ و مفرد هستند و به همان ترتیب وارد ساختهای نحوی می‏شوند.

 بعضی از دستورنویسان سنتی نیز صفت‏های مذکور را دارای ویژگیهای اسمی‏ دانسته و معتقدند که این صفت‏ها در جملاتی مانند جملات بالا در جایگاه اسم‏ قرار گرفته‏اند.اکنون با استفاده از آزمون‏های سازه‏ای باید ببینیم که آیا این صفت‏ها واقعا دارای ویژگیهای اسمی هستند یا خیر.

 در بسیاری از زبانها تکواژهای خاصی همواره به همراه واژهء متعلق به مقولهء نحوی خاصی در صورتهای زبانی ظاهر می‏شوند.و بدین ترتیب ملاک خوبی برای‏ تشخیص مقوله عناصر همراه با آنها محسوب می‏شوند.به‏عنوان مثال در زبان‏ فارسی تکواژ یای نکره، i ،همیشه با اسمها و قید،خیلی،همواره با صفت‏ها یا قیدهای دیگری همراه می‏شوند.تکواژ،تر،نیز که صفت تفضیلی با آنساخته‏ می‏شود فقط به صفت‏ها اضافه می‏شود.باتوجه به جملات 3 و 2 و 1 می‏بینیم که
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 82)


نه‏تنها نمی‏توانیم یای نکرده را به صفت‏هایی که در این جملات با تکواژ جمع همراه‏ شده‏اند اضافه کنیم،بلکه حضور قید،خیلی،نیز قبل از صفات مذکور خدشه‏ای به‏ دستوری بودن جملات وارد نمی‏کند.چنانچه در جملات زیر می‏بینیم:

 4-*الف)قرمزی‏ها را جدا کن.

 ب)خیلی قرمزها را جدا کن.

 5-الف)درشت‏ترها را بردار.

 ب)خیلی درشت‏ترها را بردار.

 6-*الف)اینهایی را خواندم.

 ب)خیلی اینها را خواندم.

 باتوجه به اینکه تکواژ یای نکره را نمی‏توانیم با این صفت‏ها بکار بریم و در ضمن قید،خیلی،نیز که همواره با صفت‏ها ظاهر می‏شوند در این موارد نیز کاربرد دارند و وجود پسوند،تر،نیز در مورد صفت توصیفی جملهء 4،جمله‏ای دستوری‏ می‏سازد،باید بگوییم که نمی‏توانیم این صفت‏ها را به‏عنوان اسم درنظر بگیریم‏ حتی زمانی‏که با، -ha ،جمع ظاهر می‏شوند.

 دستهء دیگری از جملات در زبان فارسی هستند که بدون درنظر گرفتن یک گروه‏ شمار جداگانه درگروه تعریف زبان فارسی،قابل توجیه نیستند.بادقت در جملات 8 و 7 متوجه ابهام معنایی آنها می‏شویم.جملات 7 و 8 میان دو معنی،پیراهین و شلوارها، ،کتاب و دفترها،و،پیراهن‏ها و شلوارها،کتابها و دفترها،ابهام دارند.

 7-پیراهن و شلوارها را دوختم.

 8-کتاب و دفترها را در قفسه گذاشتم.

 براساس نظر قمشی(1996)اگر اسم‏ها به صورت جمع و مفرد در واژگان وجود داشته باشند.توجیهی برای ابهام معنایی جملات بالا وجود ندارد.زیرا اسم‏های اول‏ (پیراهن و کتاب)به شکل مفرد و اسم‏های دوم(شلوارها و دفترها)به شکل جمع وارد ساخت این جملات شده‏اند و درنظر گرفتن معنای جمع برای آنها،طبق معنی دومی که
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 83)


برای آنها درنظر گرفتیم،توجیهی ندارد.حال باید ببینیم که درنظر گرفتن یک گروه شمار در گروه تعریف زبان فارسی چه کمکی به تحلیل این جملات می‏کند.

 فویوس پاناگیوتیدس(2002)و بسیاری از زبانشناسان دیگر ساخت زیر را برای‏ گروه تعریف باتوجه به جایگاه گروه شمار ارائه می‏دهند.

 9-نمودار مربوط به گروه تعریف


(به تصویر صفحه مراجعه شود)

 (پانا گیوتیدس 2002،ص 35)

 وی سپس باتوجه به آنکه جایگاه تمامی ضمایر را هستهء گروه تعریف( D )در نظر می‏گیرد،معتقد است که ضمایر چه با متمم اسمی همراه باشند مانند جمله 10 و چه بدون آن مانند جملهء 11 ساخت درونی یکسانی دارند.به‏عبارت دیگر برخلاف نظر ابنی(1987)که معتقد بود ضمایر(به‏عنوان هستهء گروه تعریف)گاه با متمم ظاهر می‏شوند(جمله 10)و گاه بدون متمم(جملهء 11)،پانا گیوتیدس‏ (2002)ساخت واحدی را برای تمامی ضمایر ارائه می‏دهد.

 . 10-]dp we linguists[tend to be quil parsimonious

 . 11-]dp we[tend to be quil porimonious

 (پانا گیوتیدس 2003،ص 16)

 پانا گیوتیدس(2002)معتقد است که هسته‏های گروه‏های نقشی همواره وابسته‏ به هسته‏های واژگانی هستند و سپس باتوجه به این موضوع و اصل زیر که اجباری‏ بودن انتخاب متمم را نشان می‏دهد عنوان می‏کند که ضمایر همیشه با متمم ظاهر می‏شوند،چه این متمم ظاهرا در ساخت جمله ظاهر شود و چه در جمله حضور
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 84)


نداشته باشد.

 -انتخاب اجباری است:اگر x بتواند y را انتخاب کند،پس x باید y را انتخاب کند (پانا گیوتیدس 2003،ص 16).

 بدین ترتیب پانا گیوتیدس ضمایر راحتی در جمله‏هایی مانند جملهء 11 دارای‏ متمم اسمی می‏داند،اما به اعتقاد او در این موارد جایگاه متمم اسمی را یک اسم‏ تهی( en )پرکرده است.ازنظر پانا گیوتیدس تمامی گروه‏های تعریف که دارای چنین‏ اسم تهی هستند در واقع نوعی متغیرهای معنایی( semantic variables به شمار می‏آیند که برای تعیین مرجع آنها باید از ویژگیهایی که بر وی هسته‏های درون آن‏ (مثلا ویژگی جمع و مفرد بودن که در هستهء شمار است یا محدودیتی که توسط توصیف‏ صفت‏ها و هستهء گروه تعریف ازنظر معرفه یا نکره بودن آن)است استفاده کرد.

 در اینجا ما نیز به پیروی از پانا گیوتیدس با درنظر گرفتن گروه‏شمار در گروه‏ تعریف جمله‏های زبان فارسی و قائل شدن به وجود یک اسم تهی در جایگاه هستهء گروه اسمی دوران آن به تحلیل جمله‏های مذکور می‏پردازیم و می‏بینیم که با استفاده‏ از این تحلیل هیچ مشکلی در رابطه با توجیه ظاهر شدن صفت‏ها با تکواژ جمع‏ ، -ha ،در جمله‏های 3 و 2 و 1 و ابهام معنایی جمله‏های 8 و 7 نخواهیم داشت.برای‏ ارائه ساخت مناسب برای این جمله‏ها باید جایگاه صفت‏ها نیز در گروه تعریف‏ زبان فارسی مشخص باشد.در اینجا ما برای تعیین جایگاه صفت‏ها از نظریهء کهنمویی‏پور(2003)مبنی بر آنکه جایگاه اسم‏ها بعد از صفت‏ها است استفاده‏ می‏کنیم.با این تفاوت که او صفت‏ها و اسم‏ها را براساس نظر قمشی(1996)هسته‏ درنظر می‏گیرد ولی در ساخت ما اسم‏ها و صفت‏ها در فرافکن‏های بیشینهء مربوط به‏ خود قرار دارند(توضیح کامل جایگاه صفت‏ها و اسم‏ها و هسته یا فرافکن بیشینه‏ بودن آنها در مقالهء بعدی نگارنده در مورد ساخت حوزهء کسرهء اضافه بزودی ارائه‏ خواهد شد.)در مورد صفات اشاره نیز باید بگوییم بعضی از زبانشناسان مانند گیستی(1995)فرافکن‏های جداگانه‏ای برای آنها درنظر می‏گیرند،اما بعضی دیگر
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 85)


مانند پانا گیوتدیس( b 2000 و 2002)این صفات را در هسته گروه تعریف قرار می‏دهند.تعیین جایگاه این نوع صفات(یا ضمایر)خود نیاز به بحث جداگانه‏ای‏ دارد،اما فعلا برای ارائه یک ساخت مناسب و تحلیل جمله‏های مذکور به پیروی از پانا گیوتیدس جایگاه صفات اشاره را در هستهء گروه تعریف قرار می‏دهیم. بدین ترتیب ساخت گروه تعریف در زبان فارسی به صورت زیراست:

 12-ساخت گروه ترعیف در زبان فارسی باتوجه به جایگاه صفت‏ها و اسم‏ها


(به تصویر صفحه مراجعه شود)

 اکنون باتوجه به ساخت بالا و تحلیل پانا گیوتیدس(2002)به تحلیل جمله‏های‏ موردسؤال زبان فارسی می‏پردازیم.گفتیم که در این جملات یک اسم تهی در جایگاه اسم قرار دارد.بدین ترتیب ساخت مربوط به جمله‏های 2 و 1 به صورت‏ ساخت 13 و ساخت جملهء 3،ساخت شمارهء 14 است.

 13-ساخت مربوط به جمله‏های 1 و 2


(به تصویر صفحه مراجعه شود)
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 86)


14-ساخت مربوط به جملهء 3


(به تصویر صفحه مراجعه شود)

 باتوجه به این ساخت‏ها باید بگوییم متغیر معنایی،ما در جمله‏های 1 و 2 توسط صفت‏هایی،قرمز و درشت‏تر و ویژگی جمع مربوط به تکواژ -ha ،و متغیر جملهء 3 توسط ویژگی معرفه بودن عنصر،این،و ویژگی جمع تکواژ، -ha ،محدود شده است.اکنون باتوجه به این ساختها همه‏چیز روشن است،زیرا، -ha ،یک،وند، ( affix )بوده و نیاز به یک میزبان دارد و از طرف دیگر گفتیم که هسته‏های گروه‏های‏ نقشی نیز معمولا با هستهء یک گروه واژگانی همراه می‏شوند(پانا گیوتیدس 2002)بنابراین‏ درصورتی‏که اسم تهی در جایگاه متمم این تکواژ باشد،تکواژ جمع مجبور است‏ عنصر دیگری را به‏عنوان میزبان خود انتخاب کند که در این‏صورت صفت‏های‏ توصیفی و تفضیلی در ساخت 13 و صفت اشاره(ضمیر اشاره)در ساخت 14 میزبان‏های مناسبی برای آن هستند.پس می‏بینیم که وجود گروه شمار برای تحلیل
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 87)


جمله‏های 3 و 2 و 1 ضروری است.

 در رابطه با جمله‏های 7 و 8 نیز دیدیم که ابهام معنایی این جملات باتوجه به‏ نظر قمشی(1996)قابل‏توجیه نیست.زیرا همانطورکه گفتیم ازنظر او کلمات به‏ شکل مفرد و جمع در واژگان وجود داشته و به همان صورت وارد ساختها می‏شوند.پس هیچ توجیهی برای معناهای،پیراهن‏ها و شلوارها،و،کتاب‏ها و دفترها،در مورد جملات 7 و 8 وجود ندارد،چون اسم‏های،پیراهن،و؛کتاب،به‏ شکل مفرد وارد ساخت شده‏اند و به صورت مفرد نیز باید تعبیر شوند.اکنون‏ می ینیم که با درنظر گرفتن گروه‏شمار دو ساخت متفاوت را می‏توانیم برای هریک‏ از معانی این جملات ارائه دهیم و نشان دهیم که ابهام این جمله‏ها در واقع نوعی‏ ابهام ساختاری است.ساخت شمارهء 15 نشان می‏دهد که معنای اول این جملات‏ یعنی،پیراهن‏ها و شلوارها،و،کتاب‏ها و دفترها،به این دلیل است که دو اسم‏ مربوطه در زیر هستهء اسمی در گروه تعریف با یکدیگر هم پایه شده‏اند و گروه‏شمار، نقش جمع کردن مجموعه این دو اسم را ایفا می‏کند.اما چون تکواژ جمع ظاهرا روی اسم دوم قرار گرفته است به‏نظر می‏رسد که فقط اسم و دوم جمع شده است.

 15-ساخت مربوط به معنی،پیراهن‏ها و شلوارها،و،کتاب‏ها و دفترها،


(به تصویر صفحه مراجعه شود)
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 88)


در مورد معنای دوم جمله یعنی،پیراهن و شلوارها،و،کتاب‏ها و دفترها،ساخت‏ 16 به ما نشان می‏دهد که در اینجا دو گروه تعریف جداگانه باهم،هم‏پایه شده‏اند و گروه‏شمار در دومی جمع است یا تکواژ، -ha ،را درون خود دارد.اما در گروه تعریف‏ اسم‏های اول گروه‏شمار خالیاست یا ویژگی،مفرد،را درون خود دارد و بدین ترتیب یک اسم مفرد با یک اسم جمع هم‏پایه شده است.

 بدین‏ترتیب دیدم که درنظر گرفتن گروه‏شمار در گروه تعریف زبان فارسی برای‏ تحلیل داده‏های این زبان ضروری است.از طرف دیگر هماهنگی میان عناصر در گروه‏های مختلف زبانها و نبود استثناء درمیان آنها اهمیت زیادی در ارائه‏ تعمیم‏های میانی زبانی خواهد داشت.

 16-ساخت مربوط به معنی،پیراهن و شلوارها،و،کتاب و دفترها،


(به تصویر صفحه مراجعه شود)

 اکنون که جایگاه تکواژ جمع را هستهء گروه‏شمار درنظر گرفتیم،باید ببینیم این
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 89)


تکواژ چه ویژگیهایی داشته و این ویژگی‏ها چه تأثیری بر ظاهر نشدن اعداد بیش از یک با اسم همراه با تکواژ جمع دارد.

ویژگی‏های تکواژ جمع و تأثیر آن بر ظاهر نشدن اسم‏های جمع با اعداد:

 در زبان فارسی برخلاف بیشتر زبان‏ها(مانند زبان انگلیسی)اعداد بیش از یک‏ همواره با اسم‏های مفرد همراه می‏شوندو اگر اسم همراه با تکواژ جمع در این‏ ساخت‏ها ظاهر شوند،جمله را غیردستوری می‏کنند مانند جمله‏های زیر:

 17-دوتا کتاب خریدم.

 18-*دوتا کتاب خریدم.

 در این بخش بعد از بررسی ویژگی‏های تکواژ جمع در زبان فارسی،نشان‏ می‏دهیم که علت این رفتار گروه‏های اسمی در رابطه با اعداد،ویژگی‏های خاص‏ تکواژ جمع در این زبان است.

 سمیعیان(1983)تکواژ جمع، -ha ،را در زبان فارسی و نیز پسوند، -e ،را در فارسی گفتاری،پسوندهای معرفه‏ساز اسم معرفی می‏کند.ازنظر او پسوند، -e ،برای‏ اسم‏های مفرد و پسوند، -ha ،برای اسم‏های جمع نقش معرفه‏ساز دارند.او سپس‏ اضافه می‏کند زمانی که، -ha ،بعد از یک هستهء اسمی که با کسرهء اضافه به یک‏ توصیف‏کنندهء اسمی یا صفتی مربوط شده،قرار گیرد،این پسوند تنها نشانهء جمع‏ بوده و نقشی در معرفه اسم ندارد.

 قمشی(2003)با ارائه‏ی مثال‏های زیر نشان می‏دهد که در زبان فارسی هرگاه‏ اسمی در جایگاه مفعول تنها با تکواژ جمع همراه باشد(به‏عبارت دیگر تکواژ یای‏ نکره را نیز با خود نداشته باشد)این اسم مانند اسم‏های خاص و ضمایر(که هردو معرفه هستند)همواره با تکواژ،را،ظاهرمی‏شود.

 19-ژیان*(را)دیدم.20-تو*(را)دیدم.21-کتابها*(را)خواندم. (قمشی 2003،ص 19)
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 90)


از آنجا که قمشی(2003 و 1997)تکواژ،را،را نشانهء معرفه بودن اسم‏ها در جایگاه مفعول می‏داند،ظاهر شدن اسم‏های دارای تکواژ جمع را با،را،(در جایگاه‏ مفعول)را نشانهء معرفه بودن چنین اسمهایی درنظر می‏گیرد و این نوع اسم‏ها را معرفه می‏داند.

 بدین ترتیب قمشی(2003)نتیجه می‏گیرد که تکواژ جمع علاوه‏بر جمع کردن‏ اسم نقش معرفه کردن آن را نیز برعهده دارد.وی سپس دو ساخت زیر را ساختهای‏ ممکن برای گروههای اسمی همرا هبا تکواژ جمع معرفی می‏کند.همانطورکه‏ می‏بینیم در این ساختها جایگاه اسمهای همراه با تکواژ جمع(درحالیکه هیچ عنصر دیگری با این اسم همراه نباشد)متمم هستهء گروه تعریف(قمشی(2003 و 1996)عنصر معرفه‏کنندهء اسم‏ها درزبان فارسی را یک عنصر تهی می‏داند)یا خود هستهء گروه تعریف است.

 22-dp]npn-pl[DEF-

 2-dp]dn-pl[

 (قمشی 2003،ص 42)

 پس تاکنون دیدیم که نقش تکواژ جمع،جمع کردن و معرفه کردن اسم است. حال باید ببینیم نقش جمع چه تأثیری بر ظاهر نشدن اسم‏های همراه با تکواژ جمع با اعداد بیش از یک دارد.در نظریهء کمینگی جایگاه چک شدن ویژگی‏های‏ مشخص،معرفه و نکره بودن اسم،گروه تعریف است.بنابراین باید بگوییم که هر اسمی که دارای چنین ویژگی‏هایی باشد باید به این گروه رفته تا آن‏ها را چک کند. چینکوئه(1994)حرکت به بالاترین گروه نقشی( DP )را حرکتی جهانی‏ می‏داند که در تمامی زبان‏ها صورت می‏گیرد.وی تنها تفاوت زبان‏ها در این مورد را جایگاه اسم در بخش صورت‏آوایی( DF )می‏داند.ازنظر او در بعضی زبان‏ها،این‏ حرکت آشکارا و در نحو انجام می‏شود.به‏عبارت دیگر هستهء اسمی در بخش‏ صورت‏آوایی در جایگاه هستهء گروه ترعیف ظاهر می‏شود.اما در بعضی زبان‏ها،این
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 91)


حرکت تنها در بخش صورت معنایی( LF )صورت گرفته و اسم در بخش صورت‏ آوایی در جایگاه اولیهء خود باقی می‏ماند مانند زبان چک و انگلیسی.در بعضی‏ زبان‏های دیگر نیز مانند تعدادی از زبان‏های رومیایی حرکت اسم در نحو کامل‏ نمی‏شود یعنی اسم دستخوش حرکت شده اما در جایگاهی میان گروه اسمی و گروه تعریف متوقف می‏شود(چینکونه 1994).

 باتوجه به ساخت‏های پیشنهادی قمشی(2003)برای اسم‏های دارای تکواژ جمع در زبا نفارسی می‏بینیم که این اسم‏ها در این ساخت‏ها یا در هستهء گروه تعریف یا در جایگاه متمم یک هستهء تعریف تهی قرار دارند.

 همانطورکه درساخت شمارهء 9 دیدیم،اسم در جایگاه هستهء اسمی و در گروه‏ اسمی قرار دارد.گفتیم اگر هستهء گروه‏شمار نیز در این ساخت پر باشد و اسم ما با تکواژ جمع همراه شود،این اسم دارای ویژگی‏[ +def ]شده و باید به گروه تعریف‏ حرکت کند.درساخت پیشنهادی قمشی(2003)نیز دیدیم که جایگاه این اسمها در گروه تعریف است اما در ساخت پیشنهادی ما گروه تعریف جایگاه نهایی اسم‏ همراه با تکواژ هستهء گروه تعریف یا متمم آن تولید کنیم باید بگوییم اسم در این‏ ساختها از جایگاه اصلی خود حرکت کده وبه این جایگاه رفته است.

 کهنمویی‏پور(2003)نیز در تحلیل حوزه کسرهء اضافه در زبان فارسی قائل به‏ حرکت اسم از جایگاه اولیهء خود می‏شود و ازنظر وی جایگاه روساختی اسم‏ها در زبان فارسی نتیجهء حرکت هستهء اسمی است.

 بنابراین باید بگوییم در تقسیم‏بندی جینکوئه(1994)زبان فارسی جزء زبانهایی است که حرکت اسم در آن آشکارا(در نحو)انجام می‏شود.به‏عبارت‏ دیگر ویژگی معرفگی‏[ +def ]در زبان فارسی ویژگی قوی است که باید در رابطهء خواهری چک شود و چک شدن ویژگی‏های قوی طبق‏نظر چامسکی(1995)باید قبل از رسیدن به بخش معنایی صورت گیرد زیرا در غیراین‏صورت دستگاه سقوط
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 92)


( crash )می‏کند.

 بیشتر زبانشناسان ازجمله قمشی(2003)فرافکن‏های جداگانه‏ای برای اعداد و ممیزها درنظر گرفته‏اند.پس ساخت 24 را برای گروه‏های اسمی که با اعداد و ممیز همراه هستند،درنظر می‏گیریم.

 باتوجه به این ساخت باید هرگاه جایگاه عدد(و ممیز)در این ساخت پر باشد.اسم دارای تکواژ جمع نمی‏تواند در جایگاه گروه اسمی قرار 24-ساخت گروه اسمی همراه با عدد و ممیز


(به تصویر صفحه مراجعه شود)

 بگیرد،زیرا همانطورکه گفتیم چنین اسمی یک ویژگی‏[ +def ]قوی دارد که برای‏ چک کردن آن باید حرکت کرده و به حوزه DP برود.او را(2000)(و بسیاری از زبانشناسان دیگر)هسته‏های پرشدهء فرافکن‏ها را موانعی بر سر راه حرکت عناصر می‏دانند.بدین‏ترتیب باتوجه به ساخت زیر که مربوط به مثال 18 است و در اینجا تکرار شده می‏بینیم که هستهء اسمی با اتصال به تکواژ جمع دارای ویژگی‏[ +def ] قوی خواهد بود؛اما پُربدن هستهء گروه ممیز و اعداد در این ساخت مانع حرکت‏ اسم به سمت گروه تعریف شده است و باتوجه به اینکه ویژگی قوی‏[ +def ]گروه
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 93)


اسمی چک نشده باقی‏مانده،جمله غیردستوری شده است.

 18-*دوتا کتاب‏ها خریدیم.

 ساخت شمارهء 25،ساخت شمارهء 18 را نشان می‏دهد.اما در این ساخت اگر اسم مفرد باشد،دیگر ویژگی معرفگی نداشته و لزومی برای حرکت آن به سمت‏ گروه تعریف وجود ندارد.

 25-ساخت مربوط به جملهء 18.


(به تصویر صفحه مراجعه شود)
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 94)


در زبان انگلیسی نیز چون تکواژ جمع ویژگی خاصی به اسم نمی‏دهد پس نیازی‏ به حرکت اسم به‏سوی گروه تعریف وجود ندارد.بدین‏ترتیب می‏بینیم که در این‏ زبان اسم‏ها همیشه به صورت جمع با اعداد بیش از یک همراه می‏شوند،زیرا وجود اعداد(یا حتی ممیزها)مشکلی برای اسم‏های دارای تکواژ جمع ایجاد نمی‏کند.

 . 26-i bought two books

 . 27-*ibought two book

 بدین ترتیب در این بخش بعد از بررسی ویژگی‏های تکواژ جمع دیدیم که ویژگی‏ خاص این تکواژ در زبان فارسی موجب می‏شود که اسم‏های دارای تکواژ جمع در این زبان توانند با اعداد بیش از یک همراه شوند.

نتیجه:

 در این مقاله ثابت کردیم که گروه‏شمار در گروه تعریف زبان فارسی نیز مانند دیگر زبانها فرافکنی کرده و گروهی جداگانه در گروه تعریف تشکیل می‏دهد.سپس‏ با قرار دادن یک اسم تهی در جایگاه متمم گروه‏شمار در زبان فارسی همراه شدن‏ تکواژ جمع با بعضی از صفات را توجیه کردیم.در انتها باتوجه به ویژگی‏های تکواژ جمع در زبان فارسی نشان دادیم که چرا اعداد بیش از یک در این زبان نمی‏توانند (به جز موارد خاص)با اسم‏های همراه با تکواژ جمع ظاهر شوند.

منابع:

 . 1-abney,s.p.1987.the english noun phrase in its sententil aspect . phd hesis.mit

 2-brenstein,jb.2001,the dp hypothesis:identifying clausal properties in the nominal domdin.in the handbook of contemporary syntacic theory.baltin,m.collins,c.(esd),536-561,blackwell



??????? ?????: تکواژ جمع در زبان فارسی , تکواژجمع

????? : ۱۳٩۱/۱٠/٤ | ۳:۳۱ ‎ب.ظ | ??????? : عبدالرضاآریاپور | ????? ()