سبوی تشنه
بانک پایان نامه ارشد و دکتری .زبان و ادبیات فارسی،مقاله،نقد

تکواژ جمع در زبان فارسی

چکیده:

 ما در این مقاله،با بررسی بعضی از جملات در زبان فارسی و با استفاده از نظرات زبانشناسان،ابتدا وجود گروه‏شمار( number phrase )را در گروه‏ تعریف( DP )زبان فارسی ثابت کنیم و سپس نشان می‏دهیم که جایگاه‏ تکواژ جمع در زبان فارسی نیز مانند دیگر زبان‏ها،هستهء گروه‏شمار است.سپس‏ ضمن بررسی ویژگیهای تکواژ جمع در زبان فارسی،ثابت می‏کنیم که ظاهر نشدن اعداد بیش از یک با اسم‏های دارای تکواژ جمع در این زبان(برخلاف‏ زبانهای دیگر)به دلیل ویژگیهای خاص تکواژ جمع در زبان فارسی است.

 واژه‏های کلیدی:تکواژ جمع،شمار،گروه‏های نقشی،گروه تعریف.


مقدمه:

 جایگاه تکواژ جمع در بیشتر زبانهای گروه‏شمار( number phrase )است.این‏ گروه یکی از گروه‏های نقشی( functional groups )است که در زبانهای مختلف، نقش‏های متفاوتی را ایفا می‏کند.گروه‏های نقشی اولین‏بار توسط چامسکی‏ ( b 1986)معرفی شدند و پس از آن موضوع بررسی بسیاری از زبانشناسان بوده‏اند. ویژگیهای تکواژ جمع نیز در زبانهای مختلف،متفاوت است.ویژگیهای خاص‏ تکواژ جمع در زبان فارسی موجب بروز رفتارهای خاصی در گروه‏های اسمی همراه‏ با این تکواژ می‏شود.

 ما در این مقاله نشان می‏دهیم که جایگاه تکواژ در زبان فارسی نیز(مانند بیشتر زبانها)هستهء گروه‏شمار است.سپس باتوجه به ویژگیهای تکواژ جمع در زبان‏ فارسی و تأثیر آن بر گروه‏های اسمی که با این تکواژ همراه می‏شوند به توجیه بعضی‏ از رفتارهای خاص گروه‏های اسمی در این زبان می‏پردازیم.

گروه‏شمار:

 بعد از معرفی گروه‏های نقشی مربوط به گروه فعلی توسط چامسکی( b 1986)، ابنی(1987)با بررسی گروه‏های اسمی و ارائه‏ی شواهد نظری و تجربی فراوانی‏ ثابت می‏کند که گروه‏های اسمی،خود درون گروه نقشی دیگری به نام گروه تعریف‏ ( DP )قرار دارند که در هستهء آن عناصر تعریف(عناصری که موجب معرفه یا نکره‏ شدن اسم می‏شوند،مانند، the ،در زبان انگلیسی)جای می‏گیرند.به‏عبارت دیگر گروه تعریف فرافکنی بزرگتر و دربرارندهء گروه اسمی است.

 پس از مطرح شدن گروه تعریف،زبانشناسان با استفاده از ویژگیهای عناصری که‏ در آن،بعد یا قبل از اسم قرار می‏گیرند و نیز عناصری که اسم را به‏گونه‏ای تعریف‏ می‏کنند،فرافکن‏های نقشی مختلفی را در این گروه معرفی کردند.

 گروه‏شمار از گروه‏هایی است که در زبانهای مختلف،موضوع بحث و بررسی
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 79)


بسیاری از زبانشناسان بوده است.ازنظر چامسکی(1995)ویژگی شمار یک‏ ویژگی انتخابی است که یاقبل از وارد شدن به ساختها به اسم اضافه می‏شود یا از طریق تشکیل یک فرافکن نقشی جداگانه،وارد ساخت نحوی می‏شود.

 در سال‏های اخیر،تقریبا بیشتر زبانشناسان برای ویژگی‏شمار یک فرافکن‏ بیشینهء جداگانه درنظر گرفته‏اند زیرا شواهد نحوی و ساختواژی فراوانی برای وجود این مقوله در دست است و نیز گروه‏شمار در گروه تعریف(مانند گروه‏"زمان‏ دستوری‏"( tense )در عبارات)،نقش مهمی را در تفسیر و مجاز کردن گروه اسمی‏ ایفا می‏کند(برنشتین،2001).

 ریتر(1991)نشان می‏دهد که وجود یک فرافکن نقشی جداگانه در گروه‏ تعریف،رابطهء ساختاری پیچیدهء بعضی عناصر را در زبان عبری توجیه می‏کند. چینکوئه(1994)نیز هستهء فرافکن‏شمار را در برخی از زبانهای گروه رومیایی، جایگاه مناسبی برای بعضی از اسم‏ها که تنها قسمتی از آنها دستخوش حرکت‏ می‏شوند،می‏داند و فویوس پاناگیوتیدس(2002 و b 2000)وجود فرافکن‏شمار را در زبان یونانی برای توجیه جایگاه صفات اشاره( demonstratives )،ضروری‏ می‏داند.

 اکنون بعد از آشنایی با فرافکن‏شمار،به بررسی این گروه در زبان فارسی‏ می‏پردازیم.بدین‏ترتیب که پس از معرفی نظرات قمشی(2003 و 1996)در این‏ مورد نشان می‏دهیم که برخلاف نظر وی با قائل شدن به گروه‏شمار در گروه تعریف‏ زبان فارسی داده‏های این زبان بهتر توجیه می‏شوندو بنابراین ثابت می‏کنیم که‏ جایگاه تکواژجمع در زبان فارسی نیز گروه‏شمار است.سپس با استفاده از نظرات‏ سمیعیان(1983)و قمشی(2003)در مورد ویژگیهای تکواژ جمع در زبان فارسی‏ نشان می‏دهیم که ظاهر شدن اعداد بیش از یک با اسم‏های مفرد(به جای اسم‏ دارای نشانهء جمع)در این زبان به دلیل عدم حضور گروه‏شمار در این زبان نبوده، بلکه تنها مربوط به ویژگیهای خاص تکواژ جمع در این زبان است.
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 80)

تکواژ جمع و جایگاه آن در زبان فارسی:

 در زبان فارسی دو تکواژ جمع وجود دارد که عبارتند از:" -ha ،و، -an ،که اولی‏ کابرد بیشتری داشته و دومی عمدتا در فارسی نوشتاری مورداستفاده قرار می‏گیرد.لازار(1992)تکواژ، -an ،را مختص اسمهای مربوط به جاندارن می‏داند (مانند مردان،زنان و اسبان)،اما فارسی‏زبانان از این تکواژ برای جمع‏بستن بسیاری‏ از اسمهای مربوط به غیرجانداران نیز استفاده می‏کنند،مانند:درختان.بسیاری‏ از کلمات نیز که از زبان عربی به زبان فارسی وارد شده‏اند،براساس قوانین جمع‏ عربی،جمع بسته می‏شوند مانند:معلمین و حیوانات.البته این قوانین حتی، گاهی برای ساختن صورت جمع کلمات فارسی نیز بکار می‏روند.دراین مقاله،ما تنها به تکواژ جمع:، -ha ،اشاره می‏کنیم،اما تمامی تحلیل‏ها و مسائل مربوط به این‏ تکواژ در مورد تکواژ، -an ،و حتی تکواژهای جمع دخیل در فارسی نیز صدق‏ می‏کنند.

 قمشی(1996)با استفاده از معیار آوایی تکیه بر بودن تکواژ جمع درنظر گرفتن آن به‏عنوان یک تکواژ سطح کلمه(ازنطر ساختواژی)،این تکواژ را یک‏ تکواژ شتقاقی معرفی می‏کند.وی سپس با استفاده از این فریضه که تنها دستهء خاصی از تکواژهای صرفی در نحو قابلیت فرافکنی داشته می‏توانند گروه نقشی‏ جداگانه‏ای را تشکیل دهند،فرافکن جداگانه‏ای برای تکواژ جمع در زبان فارسی در نظر نمی‏گیرد و این تکواژ را مربوط به واژگان می‏داند.به‏عبارت دیگر ازنظر قمشی‏ (1996)اسم‏ها به صورت جمع و مفرد در واژگان وجود داشته و به همان شکل‏ وارد ساختهای نحوی می‏شوند.

 اکنون باتوجه به بعضی از جملات در زبان فارسی نشان می‏دهیم که با قائل‏ شدن به فرافکنی تکواژ جمع و درنظر گرفتن یک گروه جداگانه برای آن در زبان‏ فارسی به تحلیل بهتری برای بعضی از جملات در این زبان دست‏می‏یابیم.مثلا در جمله‏های زیر می‏بینیم که تکواژ جمع علاوه‏بر اسمها،گاهی با صفات توصیفی،
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 81)


تفضیلی و اشاره نیز همراه می‏شود:

 1-الف-سیب‏های قرمز را جدا کن.

 ب-قرمزها را جدا کند.

 2-الف-سیب‏های درشت‏تر را بردار.

 ب-دشت‏ترها را بردار.

 3-الف-این کتاب‏ها را خواندم.

 ب-این‏ها را خواندم.

 برای جملات الف،از مثال‏های بالا می‏بینیم که صفت‏ها با اسمی که تکواژ جمع‏ گرفته،همراه شده‏اند،اما در جملات ب،خود این عناصر با تکواژ جمع همراه‏ هستند.

 با پذیرفتن فرضیه قمشی(1996)مبنی بر وجود اسم‏ها به صورت جمع و مفرد در واژگان فارسی،یا باید صفات بالا را نیز به‏عنوان اسم درنظر بگیریم(زیرا تکواژ جمع مختص اسمها است)و یا قبول کنیم که صفت‏ها نیز در واژگان به صورت جمع‏ و مفرد هستند و به همان ترتیب وارد ساختهای نحوی می‏شوند.

 بعضی از دستورنویسان سنتی نیز صفت‏های مذکور را دارای ویژگیهای اسمی‏ دانسته و معتقدند که این صفت‏ها در جملاتی مانند جملات بالا در جایگاه اسم‏ قرار گرفته‏اند.اکنون با استفاده از آزمون‏های سازه‏ای باید ببینیم که آیا این صفت‏ها واقعا دارای ویژگیهای اسمی هستند یا خیر.

 در بسیاری از زبانها تکواژهای خاصی همواره به همراه واژهء متعلق به مقولهء نحوی خاصی در صورتهای زبانی ظاهر می‏شوند.و بدین ترتیب ملاک خوبی برای‏ تشخیص مقوله عناصر همراه با آنها محسوب می‏شوند.به‏عنوان مثال در زبان‏ فارسی تکواژ یای نکره، i ،همیشه با اسمها و قید،خیلی،همواره با صفت‏ها یا قیدهای دیگری همراه می‏شوند.تکواژ،تر،نیز که صفت تفضیلی با آنساخته‏ می‏شود فقط به صفت‏ها اضافه می‏شود.باتوجه به جملات 3 و 2 و 1 می‏بینیم که
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 82)


نه‏تنها نمی‏توانیم یای نکرده را به صفت‏هایی که در این جملات با تکواژ جمع همراه‏ شده‏اند اضافه کنیم،بلکه حضور قید،خیلی،نیز قبل از صفات مذکور خدشه‏ای به‏ دستوری بودن جملات وارد نمی‏کند.چنانچه در جملات زیر می‏بینیم:

 4-*الف)قرمزی‏ها را جدا کن.

 ب)خیلی قرمزها را جدا کن.

 5-الف)درشت‏ترها را بردار.

 ب)خیلی درشت‏ترها را بردار.

 6-*الف)اینهایی را خواندم.

 ب)خیلی اینها را خواندم.

 باتوجه به اینکه تکواژ یای نکره را نمی‏توانیم با این صفت‏ها بکار بریم و در ضمن قید،خیلی،نیز که همواره با صفت‏ها ظاهر می‏شوند در این موارد نیز کاربرد دارند و وجود پسوند،تر،نیز در مورد صفت توصیفی جملهء 4،جمله‏ای دستوری‏ می‏سازد،باید بگوییم که نمی‏توانیم این صفت‏ها را به‏عنوان اسم درنظر بگیریم‏ حتی زمانی‏که با، -ha ،جمع ظاهر می‏شوند.

 دستهء دیگری از جملات در زبان فارسی هستند که بدون درنظر گرفتن یک گروه‏ شمار جداگانه درگروه تعریف زبان فارسی،قابل توجیه نیستند.بادقت در جملات 8 و 7 متوجه ابهام معنایی آنها می‏شویم.جملات 7 و 8 میان دو معنی،پیراهین و شلوارها، ،کتاب و دفترها،و،پیراهن‏ها و شلوارها،کتابها و دفترها،ابهام دارند.

 7-پیراهن و شلوارها را دوختم.

 8-کتاب و دفترها را در قفسه گذاشتم.

 براساس نظر قمشی(1996)اگر اسم‏ها به صورت جمع و مفرد در واژگان وجود داشته باشند.توجیهی برای ابهام معنایی جملات بالا وجود ندارد.زیرا اسم‏های اول‏ (پیراهن و کتاب)به شکل مفرد و اسم‏های دوم(شلوارها و دفترها)به شکل جمع وارد ساخت این جملات شده‏اند و درنظر گرفتن معنای جمع برای آنها،طبق معنی دومی که
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 83)


برای آنها درنظر گرفتیم،توجیهی ندارد.حال باید ببینیم که درنظر گرفتن یک گروه شمار در گروه تعریف زبان فارسی چه کمکی به تحلیل این جملات می‏کند.

 فویوس پاناگیوتیدس(2002)و بسیاری از زبانشناسان دیگر ساخت زیر را برای‏ گروه تعریف باتوجه به جایگاه گروه شمار ارائه می‏دهند.

 9-نمودار مربوط به گروه تعریف


(به تصویر صفحه مراجعه شود)

 (پانا گیوتیدس 2002،ص 35)

 وی سپس باتوجه به آنکه جایگاه تمامی ضمایر را هستهء گروه تعریف( D )در نظر می‏گیرد،معتقد است که ضمایر چه با متمم اسمی همراه باشند مانند جمله 10 و چه بدون آن مانند جملهء 11 ساخت درونی یکسانی دارند.به‏عبارت دیگر برخلاف نظر ابنی(1987)که معتقد بود ضمایر(به‏عنوان هستهء گروه تعریف)گاه با متمم ظاهر می‏شوند(جمله 10)و گاه بدون متمم(جملهء 11)،پانا گیوتیدس‏ (2002)ساخت واحدی را برای تمامی ضمایر ارائه می‏دهد.

 . 10-]dp we linguists[tend to be quil parsimonious

 . 11-]dp we[tend to be quil porimonious

 (پانا گیوتیدس 2003،ص 16)

 پانا گیوتیدس(2002)معتقد است که هسته‏های گروه‏های نقشی همواره وابسته‏ به هسته‏های واژگانی هستند و سپس باتوجه به این موضوع و اصل زیر که اجباری‏ بودن انتخاب متمم را نشان می‏دهد عنوان می‏کند که ضمایر همیشه با متمم ظاهر می‏شوند،چه این متمم ظاهرا در ساخت جمله ظاهر شود و چه در جمله حضور
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 84)


نداشته باشد.

 -انتخاب اجباری است:اگر x بتواند y را انتخاب کند،پس x باید y را انتخاب کند (پانا گیوتیدس 2003،ص 16).

 بدین ترتیب پانا گیوتیدس ضمایر راحتی در جمله‏هایی مانند جملهء 11 دارای‏ متمم اسمی می‏داند،اما به اعتقاد او در این موارد جایگاه متمم اسمی را یک اسم‏ تهی( en )پرکرده است.ازنظر پانا گیوتیدس تمامی گروه‏های تعریف که دارای چنین‏ اسم تهی هستند در واقع نوعی متغیرهای معنایی( semantic variables به شمار می‏آیند که برای تعیین مرجع آنها باید از ویژگیهایی که بر وی هسته‏های درون آن‏ (مثلا ویژگی جمع و مفرد بودن که در هستهء شمار است یا محدودیتی که توسط توصیف‏ صفت‏ها و هستهء گروه تعریف ازنظر معرفه یا نکره بودن آن)است استفاده کرد.

 در اینجا ما نیز به پیروی از پانا گیوتیدس با درنظر گرفتن گروه‏شمار در گروه‏ تعریف جمله‏های زبان فارسی و قائل شدن به وجود یک اسم تهی در جایگاه هستهء گروه اسمی دوران آن به تحلیل جمله‏های مذکور می‏پردازیم و می‏بینیم که با استفاده‏ از این تحلیل هیچ مشکلی در رابطه با توجیه ظاهر شدن صفت‏ها با تکواژ جمع‏ ، -ha ،در جمله‏های 3 و 2 و 1 و ابهام معنایی جمله‏های 8 و 7 نخواهیم داشت.برای‏ ارائه ساخت مناسب برای این جمله‏ها باید جایگاه صفت‏ها نیز در گروه تعریف‏ زبان فارسی مشخص باشد.در اینجا ما برای تعیین جایگاه صفت‏ها از نظریهء کهنمویی‏پور(2003)مبنی بر آنکه جایگاه اسم‏ها بعد از صفت‏ها است استفاده‏ می‏کنیم.با این تفاوت که او صفت‏ها و اسم‏ها را براساس نظر قمشی(1996)هسته‏ درنظر می‏گیرد ولی در ساخت ما اسم‏ها و صفت‏ها در فرافکن‏های بیشینهء مربوط به‏ خود قرار دارند(توضیح کامل جایگاه صفت‏ها و اسم‏ها و هسته یا فرافکن بیشینه‏ بودن آنها در مقالهء بعدی نگارنده در مورد ساخت حوزهء کسرهء اضافه بزودی ارائه‏ خواهد شد.)در مورد صفات اشاره نیز باید بگوییم بعضی از زبانشناسان مانند گیستی(1995)فرافکن‏های جداگانه‏ای برای آنها درنظر می‏گیرند،اما بعضی دیگر
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 85)


مانند پانا گیوتدیس( b 2000 و 2002)این صفات را در هسته گروه تعریف قرار می‏دهند.تعیین جایگاه این نوع صفات(یا ضمایر)خود نیاز به بحث جداگانه‏ای‏ دارد،اما فعلا برای ارائه یک ساخت مناسب و تحلیل جمله‏های مذکور به پیروی از پانا گیوتیدس جایگاه صفات اشاره را در هستهء گروه تعریف قرار می‏دهیم. بدین ترتیب ساخت گروه تعریف در زبان فارسی به صورت زیراست:

 12-ساخت گروه ترعیف در زبان فارسی باتوجه به جایگاه صفت‏ها و اسم‏ها


(به تصویر صفحه مراجعه شود)

 اکنون باتوجه به ساخت بالا و تحلیل پانا گیوتیدس(2002)به تحلیل جمله‏های‏ موردسؤال زبان فارسی می‏پردازیم.گفتیم که در این جملات یک اسم تهی در جایگاه اسم قرار دارد.بدین ترتیب ساخت مربوط به جمله‏های 2 و 1 به صورت‏ ساخت 13 و ساخت جملهء 3،ساخت شمارهء 14 است.

 13-ساخت مربوط به جمله‏های 1 و 2


(به تصویر صفحه مراجعه شود)
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 86)


14-ساخت مربوط به جملهء 3


(به تصویر صفحه مراجعه شود)

 باتوجه به این ساخت‏ها باید بگوییم متغیر معنایی،ما در جمله‏های 1 و 2 توسط صفت‏هایی،قرمز و درشت‏تر و ویژگی جمع مربوط به تکواژ -ha ،و متغیر جملهء 3 توسط ویژگی معرفه بودن عنصر،این،و ویژگی جمع تکواژ، -ha ،محدود شده است.اکنون باتوجه به این ساختها همه‏چیز روشن است،زیرا، -ha ،یک،وند، ( affix )بوده و نیاز به یک میزبان دارد و از طرف دیگر گفتیم که هسته‏های گروه‏های‏ نقشی نیز معمولا با هستهء یک گروه واژگانی همراه می‏شوند(پانا گیوتیدس 2002)بنابراین‏ درصورتی‏که اسم تهی در جایگاه متمم این تکواژ باشد،تکواژ جمع مجبور است‏ عنصر دیگری را به‏عنوان میزبان خود انتخاب کند که در این‏صورت صفت‏های‏ توصیفی و تفضیلی در ساخت 13 و صفت اشاره(ضمیر اشاره)در ساخت 14 میزبان‏های مناسبی برای آن هستند.پس می‏بینیم که وجود گروه شمار برای تحلیل
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 87)


جمله‏های 3 و 2 و 1 ضروری است.

 در رابطه با جمله‏های 7 و 8 نیز دیدیم که ابهام معنایی این جملات باتوجه به‏ نظر قمشی(1996)قابل‏توجیه نیست.زیرا همانطورکه گفتیم ازنظر او کلمات به‏ شکل مفرد و جمع در واژگان وجود داشته و به همان صورت وارد ساختها می‏شوند.پس هیچ توجیهی برای معناهای،پیراهن‏ها و شلوارها،و،کتاب‏ها و دفترها،در مورد جملات 7 و 8 وجود ندارد،چون اسم‏های،پیراهن،و؛کتاب،به‏ شکل مفرد وارد ساخت شده‏اند و به صورت مفرد نیز باید تعبیر شوند.اکنون‏ می ینیم که با درنظر گرفتن گروه‏شمار دو ساخت متفاوت را می‏توانیم برای هریک‏ از معانی این جملات ارائه دهیم و نشان دهیم که ابهام این جمله‏ها در واقع نوعی‏ ابهام ساختاری است.ساخت شمارهء 15 نشان می‏دهد که معنای اول این جملات‏ یعنی،پیراهن‏ها و شلوارها،و،کتاب‏ها و دفترها،به این دلیل است که دو اسم‏ مربوطه در زیر هستهء اسمی در گروه تعریف با یکدیگر هم پایه شده‏اند و گروه‏شمار، نقش جمع کردن مجموعه این دو اسم را ایفا می‏کند.اما چون تکواژ جمع ظاهرا روی اسم دوم قرار گرفته است به‏نظر می‏رسد که فقط اسم و دوم جمع شده است.

 15-ساخت مربوط به معنی،پیراهن‏ها و شلوارها،و،کتاب‏ها و دفترها،


(به تصویر صفحه مراجعه شود)
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 88)


در مورد معنای دوم جمله یعنی،پیراهن و شلوارها،و،کتاب‏ها و دفترها،ساخت‏ 16 به ما نشان می‏دهد که در اینجا دو گروه تعریف جداگانه باهم،هم‏پایه شده‏اند و گروه‏شمار در دومی جمع است یا تکواژ، -ha ،را درون خود دارد.اما در گروه تعریف‏ اسم‏های اول گروه‏شمار خالیاست یا ویژگی،مفرد،را درون خود دارد و بدین ترتیب یک اسم مفرد با یک اسم جمع هم‏پایه شده است.

 بدین‏ترتیب دیدم که درنظر گرفتن گروه‏شمار در گروه تعریف زبان فارسی برای‏ تحلیل داده‏های این زبان ضروری است.از طرف دیگر هماهنگی میان عناصر در گروه‏های مختلف زبانها و نبود استثناء درمیان آنها اهمیت زیادی در ارائه‏ تعمیم‏های میانی زبانی خواهد داشت.

 16-ساخت مربوط به معنی،پیراهن و شلوارها،و،کتاب و دفترها،


(به تصویر صفحه مراجعه شود)

 اکنون که جایگاه تکواژ جمع را هستهء گروه‏شمار درنظر گرفتیم،باید ببینیم این
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 89)


تکواژ چه ویژگیهایی داشته و این ویژگی‏ها چه تأثیری بر ظاهر نشدن اعداد بیش از یک با اسم همراه با تکواژ جمع دارد.

ویژگی‏های تکواژ جمع و تأثیر آن بر ظاهر نشدن اسم‏های جمع با اعداد:

 در زبان فارسی برخلاف بیشتر زبان‏ها(مانند زبان انگلیسی)اعداد بیش از یک‏ همواره با اسم‏های مفرد همراه می‏شوندو اگر اسم همراه با تکواژ جمع در این‏ ساخت‏ها ظاهر شوند،جمله را غیردستوری می‏کنند مانند جمله‏های زیر:

 17-دوتا کتاب خریدم.

 18-*دوتا کتاب خریدم.

 در این بخش بعد از بررسی ویژگی‏های تکواژ جمع در زبان فارسی،نشان‏ می‏دهیم که علت این رفتار گروه‏های اسمی در رابطه با اعداد،ویژگی‏های خاص‏ تکواژ جمع در این زبان است.

 سمیعیان(1983)تکواژ جمع، -ha ،را در زبان فارسی و نیز پسوند، -e ،را در فارسی گفتاری،پسوندهای معرفه‏ساز اسم معرفی می‏کند.ازنظر او پسوند، -e ،برای‏ اسم‏های مفرد و پسوند، -ha ،برای اسم‏های جمع نقش معرفه‏ساز دارند.او سپس‏ اضافه می‏کند زمانی که، -ha ،بعد از یک هستهء اسمی که با کسرهء اضافه به یک‏ توصیف‏کنندهء اسمی یا صفتی مربوط شده،قرار گیرد،این پسوند تنها نشانهء جمع‏ بوده و نقشی در معرفه اسم ندارد.

 قمشی(2003)با ارائه‏ی مثال‏های زیر نشان می‏دهد که در زبان فارسی هرگاه‏ اسمی در جایگاه مفعول تنها با تکواژ جمع همراه باشد(به‏عبارت دیگر تکواژ یای‏ نکره را نیز با خود نداشته باشد)این اسم مانند اسم‏های خاص و ضمایر(که هردو معرفه هستند)همواره با تکواژ،را،ظاهرمی‏شود.

 19-ژیان*(را)دیدم.20-تو*(را)دیدم.21-کتابها*(را)خواندم. (قمشی 2003،ص 19)
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 90)


از آنجا که قمشی(2003 و 1997)تکواژ،را،را نشانهء معرفه بودن اسم‏ها در جایگاه مفعول می‏داند،ظاهر شدن اسم‏های دارای تکواژ جمع را با،را،(در جایگاه‏ مفعول)را نشانهء معرفه بودن چنین اسمهایی درنظر می‏گیرد و این نوع اسم‏ها را معرفه می‏داند.

 بدین ترتیب قمشی(2003)نتیجه می‏گیرد که تکواژ جمع علاوه‏بر جمع کردن‏ اسم نقش معرفه کردن آن را نیز برعهده دارد.وی سپس دو ساخت زیر را ساختهای‏ ممکن برای گروههای اسمی همرا هبا تکواژ جمع معرفی می‏کند.همانطورکه‏ می‏بینیم در این ساختها جایگاه اسمهای همراه با تکواژ جمع(درحالیکه هیچ عنصر دیگری با این اسم همراه نباشد)متمم هستهء گروه تعریف(قمشی(2003 و 1996)عنصر معرفه‏کنندهء اسم‏ها درزبان فارسی را یک عنصر تهی می‏داند)یا خود هستهء گروه تعریف است.

 22-dp]npn-pl[DEF-

 2-dp]dn-pl[

 (قمشی 2003،ص 42)

 پس تاکنون دیدیم که نقش تکواژ جمع،جمع کردن و معرفه کردن اسم است. حال باید ببینیم نقش جمع چه تأثیری بر ظاهر نشدن اسم‏های همراه با تکواژ جمع با اعداد بیش از یک دارد.در نظریهء کمینگی جایگاه چک شدن ویژگی‏های‏ مشخص،معرفه و نکره بودن اسم،گروه تعریف است.بنابراین باید بگوییم که هر اسمی که دارای چنین ویژگی‏هایی باشد باید به این گروه رفته تا آن‏ها را چک کند. چینکوئه(1994)حرکت به بالاترین گروه نقشی( DP )را حرکتی جهانی‏ می‏داند که در تمامی زبان‏ها صورت می‏گیرد.وی تنها تفاوت زبان‏ها در این مورد را جایگاه اسم در بخش صورت‏آوایی( DF )می‏داند.ازنظر او در بعضی زبان‏ها،این‏ حرکت آشکارا و در نحو انجام می‏شود.به‏عبارت دیگر هستهء اسمی در بخش‏ صورت‏آوایی در جایگاه هستهء گروه ترعیف ظاهر می‏شود.اما در بعضی زبان‏ها،این
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 91)


حرکت تنها در بخش صورت معنایی( LF )صورت گرفته و اسم در بخش صورت‏ آوایی در جایگاه اولیهء خود باقی می‏ماند مانند زبان چک و انگلیسی.در بعضی‏ زبان‏های دیگر نیز مانند تعدادی از زبان‏های رومیایی حرکت اسم در نحو کامل‏ نمی‏شود یعنی اسم دستخوش حرکت شده اما در جایگاهی میان گروه اسمی و گروه تعریف متوقف می‏شود(چینکونه 1994).

 باتوجه به ساخت‏های پیشنهادی قمشی(2003)برای اسم‏های دارای تکواژ جمع در زبا نفارسی می‏بینیم که این اسم‏ها در این ساخت‏ها یا در هستهء گروه تعریف یا در جایگاه متمم یک هستهء تعریف تهی قرار دارند.

 همانطورکه درساخت شمارهء 9 دیدیم،اسم در جایگاه هستهء اسمی و در گروه‏ اسمی قرار دارد.گفتیم اگر هستهء گروه‏شمار نیز در این ساخت پر باشد و اسم ما با تکواژ جمع همراه شود،این اسم دارای ویژگی‏[ +def ]شده و باید به گروه تعریف‏ حرکت کند.درساخت پیشنهادی قمشی(2003)نیز دیدیم که جایگاه این اسمها در گروه تعریف است اما در ساخت پیشنهادی ما گروه تعریف جایگاه نهایی اسم‏ همراه با تکواژ هستهء گروه تعریف یا متمم آن تولید کنیم باید بگوییم اسم در این‏ ساختها از جایگاه اصلی خود حرکت کده وبه این جایگاه رفته است.

 کهنمویی‏پور(2003)نیز در تحلیل حوزه کسرهء اضافه در زبان فارسی قائل به‏ حرکت اسم از جایگاه اولیهء خود می‏شود و ازنظر وی جایگاه روساختی اسم‏ها در زبان فارسی نتیجهء حرکت هستهء اسمی است.

 بنابراین باید بگوییم در تقسیم‏بندی جینکوئه(1994)زبان فارسی جزء زبانهایی است که حرکت اسم در آن آشکارا(در نحو)انجام می‏شود.به‏عبارت‏ دیگر ویژگی معرفگی‏[ +def ]در زبان فارسی ویژگی قوی است که باید در رابطهء خواهری چک شود و چک شدن ویژگی‏های قوی طبق‏نظر چامسکی(1995)باید قبل از رسیدن به بخش معنایی صورت گیرد زیرا در غیراین‏صورت دستگاه سقوط
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 92)


( crash )می‏کند.

 بیشتر زبانشناسان ازجمله قمشی(2003)فرافکن‏های جداگانه‏ای برای اعداد و ممیزها درنظر گرفته‏اند.پس ساخت 24 را برای گروه‏های اسمی که با اعداد و ممیز همراه هستند،درنظر می‏گیریم.

 باتوجه به این ساخت باید هرگاه جایگاه عدد(و ممیز)در این ساخت پر باشد.اسم دارای تکواژ جمع نمی‏تواند در جایگاه گروه اسمی قرار 24-ساخت گروه اسمی همراه با عدد و ممیز


(به تصویر صفحه مراجعه شود)

 بگیرد،زیرا همانطورکه گفتیم چنین اسمی یک ویژگی‏[ +def ]قوی دارد که برای‏ چک کردن آن باید حرکت کرده و به حوزه DP برود.او را(2000)(و بسیاری از زبانشناسان دیگر)هسته‏های پرشدهء فرافکن‏ها را موانعی بر سر راه حرکت عناصر می‏دانند.بدین‏ترتیب باتوجه به ساخت زیر که مربوط به مثال 18 است و در اینجا تکرار شده می‏بینیم که هستهء اسمی با اتصال به تکواژ جمع دارای ویژگی‏[ +def ] قوی خواهد بود؛اما پُربدن هستهء گروه ممیز و اعداد در این ساخت مانع حرکت‏ اسم به سمت گروه تعریف شده است و باتوجه به اینکه ویژگی قوی‏[ +def ]گروه
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 93)


اسمی چک نشده باقی‏مانده،جمله غیردستوری شده است.

 18-*دوتا کتاب‏ها خریدیم.

 ساخت شمارهء 25،ساخت شمارهء 18 را نشان می‏دهد.اما در این ساخت اگر اسم مفرد باشد،دیگر ویژگی معرفگی نداشته و لزومی برای حرکت آن به سمت‏ گروه تعریف وجود ندارد.

 25-ساخت مربوط به جملهء 18.


(به تصویر صفحه مراجعه شود)
دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران » شماره 178 (صفحه 94)


در زبان انگلیسی نیز چون تکواژ جمع ویژگی خاصی به اسم نمی‏دهد پس نیازی‏ به حرکت اسم به‏سوی گروه تعریف وجود ندارد.بدین‏ترتیب می‏بینیم که در این‏ زبان اسم‏ها همیشه به صورت جمع با اعداد بیش از یک همراه می‏شوند،زیرا وجود اعداد(یا حتی ممیزها)مشکلی برای اسم‏های دارای تکواژ جمع ایجاد نمی‏کند.

 . 26-i bought two books

 . 27-*ibought two book

 بدین ترتیب در این بخش بعد از بررسی ویژگی‏های تکواژ جمع دیدیم که ویژگی‏ خاص این تکواژ در زبان فارسی موجب می‏شود که اسم‏های دارای تکواژ جمع در این زبان توانند با اعداد بیش از یک همراه شوند.

نتیجه:

 در این مقاله ثابت کردیم که گروه‏شمار در گروه تعریف زبان فارسی نیز مانند دیگر زبانها فرافکنی کرده و گروهی جداگانه در گروه تعریف تشکیل می‏دهد.سپس‏ با قرار دادن یک اسم تهی در جایگاه متمم گروه‏شمار در زبان فارسی همراه شدن‏ تکواژ جمع با بعضی از صفات را توجیه کردیم.در انتها باتوجه به ویژگی‏های تکواژ جمع در زبان فارسی نشان دادیم که چرا اعداد بیش از یک در این زبان نمی‏توانند (به جز موارد خاص)با اسم‏های همراه با تکواژ جمع ظاهر شوند.

منابع:

 . 1-abney,s.p.1987.the english noun phrase in its sententil aspect . phd hesis.mit

 2-brenstein,jb.2001,the dp hypothesis:identifying clausal properties in the nominal domdin.in the handbook of contemporary syntacic theory.baltin,m.collins,c.(esd),536-561,blackwell

[ ۱۳٩۱/۱٠/٤ ] [ ۳:۳۱ ‎ب.ظ ] [ عبدالرضاآریاپور ] [ نظرات () ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

عبدالرضـاآریــاپــورمتولد شهرستان آبدانان،کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی. (ایمیل: ariyapoor@gmail.com) امیدوارم که لحظات خوبی رادر این وبلاگ سپری کنید.
نويسندگان
موضوعات وب
آرشيو مطالب
امکانات وب

کد حرکت متن دنبال موس

کد متحرک سازی عنوان وبلاگ
Google

در اين وبلاگ
در كل اينترنت


کد هدایت به بالا



کد کج شدن تصاوير